Certe voor zorgverleners

Cortisol

De firma Roche heeft recent de cortisol assay gewijzigd. De nieuwe assay is geijkt op een nieuwere en betere referentiemethode (ID-GC/MS). Uit zowel de gegevens van Roche als uit een validatie in het UMCG en onze eigen laboratoria blijkt dat de uitslagen met de nieuwe cortisol assay circa 25% lager uitvallen.

Voor de lage cortisolwaarden (<100 nmol/L) is er geen verschil tussen de beide assays. Kruisreactiviteit zou voor de nieuwe assay ook verminderd zijn. De verandering in uitslagen heeft grote invloed op de referentiewaarden en de afkapwaarden van de endocrinologische functietesten. De exacte informatie vindt u in de labInfo cortisol Assay (pdf). Hieronder vindt u meer informatie over cortisol en de gevolgen van een te hoge of een te lage waarde.

Cortisol, de symptonen

Het bijnierschorshormoon cortisol regelt de afbraak van verschillende eiwitten en de aanmaak van glucose. Het hormoon beïnvloedt verder de bloeddruk, het cholesterolgehalte en de werking van het afweersysteem. De cortisolproductie wordt beïnvloed door bijvoorbeeld stress, extreme inspanning, trauma, ernstige ziekte, overgewicht of temperatuur. Diverse media spreken ook wel over hét stresshormoon.

De cortisolbepaling wordt gebruikt voor de diagnose van de ziekte van Cushing en de ziekte van Addison. Dit zijn beide ernstige aandoeningen, waarbij de bijnieren te veel cortisol (ziekte van Cushing) of juist te weinig (ziekte van Addison) produceren. Beiden zijn witte raven in de huisartsenprakijk die evenwel dusdanig een klinisch beeld geven dat vroegtijdige herkenning noodzakelijk is.

Te veel of te weinig cortisol, de symptonen

Te veel cortisol kan leiden tot verhoogde bloeddruk, overgewicht, verhoogde bloedsuiker, dunnere huid, regelmatig blauwe plekken, verlies van spierkracht en spiervolume en osteoporose. Een bol gelaat en een vetbult tussen de schouderbladen en striae behoren tot de klassieke uiterlijke kenmerken. Bij vrouwen kan een onregelmatige menstruatie en overbeharing van het gezicht voorkomen. Bij kinderen kan het leiden tot vertraagde ontwikkeling en achterblijvende groei.

Gebrek aan cortisol kan leiden tot verschillende niet-specifieke verschijnselen zoals vermoeidheid, spierzwakte, gewichtsverlies, lage bloedruk of buikpijn. Op momenten van stress of ziekte is verhoogde aanmaak van cortisol noodzakelijk. Een gebrek aan cortisol kan dan leiden tot een zogenaamde bijniercrisis en dan is acute medische zorg nodig. Vooral in situaties van ziekte of ernstige stress zal men bij verdenking op de ziekte van Addison uit voorzorg een injectie met cortisol moeten overwegen.

Ook wordt de cortisoltest soms gebruikt om te controleren of de productie van cortisol wordt geremd bij patiënten die worden behandeld met ontstekingsremmers op basis van synthetische corticosteroïden, zoals bijvoorbeeld Prednison, Dexamethason en inhalatiesteroïden.

Referentiewaarden

Het cortisolgehalte in bloed is 's ochtends vroeg direct na het ontwaken het hoogst en 's avonds laag. Bij mensen die werken in onregelmatige diensten en ook ‘s nachts is het cortisolpatroon vaak ontregeld.

Indicatie referentiewaarden cortisol

06:00 – 10:00 uur

133 - 537 nmol/l

16:00 – 20:00 uur

  68 – 327 nmo/l

Ziekte van Cushing

Bij de ziekte van Cushing is het cortisolpatroon ontregeld en wordt er te veel geproduceerd. De arts kan verschillende tests uitvoeren om te beoordelen waar de oorzaak ligt. Voor het uitsluiten van Cushing worden meestal 3 testen gedaan:

  • cortisol-uitscheiding in 24 uurs-urine
  • speeksel cortisol rond 23 uur 's avonds (voornamelijk door internist-endocrinologen ingezet)
  • 's ochtends cortisol in bloed na inname van een tabletje dexamethason laat in de voorafgaande avond.

Als 1 van die 3 testen verhoogd is, dient u verder onderzoek in te zetten naar de ziekte van Cushing.

Ziekte van Addison

Bij de ziekte van Addison kan de bijnier geen of niet voldoende cortisol meer produceren. Dit is echter op basis van een losse verlaagde cortisolmeting moeilijk te interpreteren. Een cortisolwaarde kleiner dan 80 nmol/L is bewijzend voor de ziekte van Addison.

Bij aanwezigheid van symptomen die kunnen duiden op de ziekte van Addison past een uitvoerig lichamelijk onderzoek en laboratoriumonderzoek. Dit onderzoek omvat in ieder geval:

  • meten van de bloeddruk;
  • bij verkleuring van de huid: controleren of verkleuring in de mond aanwezig is;
  • controle van handlijnen, littekens, en drukpunten op verkleuringen;
  • controle van het bloed op natrium- en kaliumgehalte;
  • cortisolmeting/ACTH-test.

Andere oorzaken van een afwijkende cortisoluitslag

Verhoogd cortisol in bloed: o.a. stress of zware inspanning, ziekte, zwangerschap en gebruik van de anticonceptiepil. In de laatste 2 gevallen is dit volstrekt normaal en geen reden tot ongerustheid. Wel zou mogelijk kunnen worden gevraagd te stoppen met de pil en het onderzoek een tijd later te herhalen.

Meer informatie of contact

Wilt u meer informatie over cortisol en de diagnostiek? Neem contact op met één van onze klinisch chemici.

Interessante literatuur:

  • Krikke eta al NTvG 2013, klinische les: de ziekte van Addison
  • Bons et al. NTvG 2012, labquiz: Cortisol en het syndroom van Cushing

Een bijdrage van:

Jelmer van Zanden

Klinisch Chemicus Certe/ Martini Ziekenhuis