Certe voor zorgverleners

Lachgas: vitamine B12-tekort en neurologische klachten

Het is goedkoop, gemakkelijk en legaal verkrijgbaar, het geeft een roes en het is dus mateloos populair: lachgas...  Naast duizeligheid, verwardheid, hoofdpijn (vermoedelijk veroorzaakt door tijdelijk zuurstoftekort) en kunnen er bij langdurig gebruik neurologische manifestaties optreden. Er blijft dan weinig over om te lachen.

Wat is lachgas en wat doet het?

Lachgas (distikstofmonoxide, N2O) is een kleurloos, niet-irriterend, zoetgeurend en zoetsmakend gas. Het wordt al vanaf eind 18e eeuw in de geneeskunde gebruikt om patiënten kortdurend onder narcose te brengen. Medicinaal lachgas heeft zeer geringe effecten op functies zoals de ademhaling en de bloedsomloop.

Lachgas wordt daarnaast gebruikt in de auto-industrie om het vermogen van verbrandingsmotoren te vergroten en als drijfgas bij slagroomspuiten vanwege de antibacteriële werking.

Het inhaleren van lachgas zorgt voor een kortdurende, maar sterke roes. Er is sprake van bewustzijnsdaling die een beetje lijkt op dronkenschap. Er wordt geen pijn gevoeld en spieren ontspannen. Lachgas verlaat het lichaam zeer snel; zodra de inname wordt gestopt, verdwijnt het effect binnen 5 minuten.


Recreatief gebruik van lachgas

Lachgas is populair omdat het gemakkelijk en legaal verkrijgbaar is. Sinds 2016 valt het onder de Warenwet, en niet meer onder de Geneesmiddelenwet. Het wordt door gebruikers nauwelijks als ‘drug’ gezien, maar als een relatief onschuldig middel. Daarnaast zijn de kosten van € 0,70 voor het eenmalig vullen van een ballon met lachgas voor gebruik laag te noemen. De verkoop van lachgas op (openbare) evenementen en feesten heeft daarom een enorme vlucht genomen.

Lachgas wordt gebruikt door personen van uiteenlopende leeftijd, etnische achtergrond en opleidingsniveau, maar het gebruik concentreert zich onder jongeren en jongvolwassenen. Het wordt gebruikt als partydrug, om na inhalatie een kortdurend eufoor effect (lachkick) te bereiken.

Onderzoek van Jellinek in 2015 laat zien dat er sinds 2012 een sterke groei is in het gebruik; 19,5% van de 18-jarigen gaf aan ooit lachgas te hebben gebruikt, 4,9% had dit in de afgelopen maand gedaan. Binnen de gebruikersgroep lijkt er weinig bekend over de neurologische risico’s van gebruik van lachgas.


Wat zijn de risico’s van lachgas-gebruik?

Ongewenste effecten en risico’s bestaan uit duizeligheid (46%), verwardheid (27%), hoofdpijn (25%) en bij langdurig gebruik myeloneuropathie. Een deel van deze klachten wordt vermoedelijk veroorzaakt door tijdelijk zuurstoftekort. Veelvoorkomende neurologische manifestaties zijn tintelingen, gevoelsstoornissen, ataxie en stoornissen in de fijne motoriek. Er bestaat ook een risico op bevriezingsverschijnselen indien het gas direct uit een patroon of capsule wordt geïnhaleerd.

De klachten hangen samen met de frequentie van lachgasgebruik. Hoe vaker er gebruikt wordt, hoe groter de kans op klachten. Dit geldt met name voor de klachten als verwardheid en hoofdpijn.

Het maandelijks inhaleren van 5-10 ballonnen met lachgas lijkt volgens onderzoek van het RIVM geen risico te geven op polyneuropathie. Het risico lijkt toe te nemen bij gebruik van >10 ballonnen per gelegenheid (14% van de gebruikers) en bij gebruik vaker dan 1x per maand (9% van de gebruikers). Het risico is ook groter bij groepen die verminderde inname van vitamine B12 hebben .

Ongeveer 5% van de laatste-jaar-gebruikers van lachgas rapporteert symptomen die kunnen leiden tot de ontwikkeling van (ernstige) myeloneuropathy. Niet-tijdige behandeling of het niet volledig staken van lachgasgebruik kan leiden tot permanente invalidering.


Hoe veroorzaakt lachgas neurologische klachten?

De aerosol van lachgas wordt na inhalatie opgenomen in het bloed via de longcirculatie. Daar zorgt lachgas voor een toxisch oxidatieproces van vitamine B12. Daarbij wordt het kobalt-ion in het vitamine B12 molecuul onomkeerbaar geoxideerd en verliest het zijn co-enzymfunctie permanent. Dit leidt tot een tekort van vitamine B12-activiteit op celniveau.

De co-enzymfunctie van vitamine B12 is essentieel voor de synthese van DNA, RNA en myeline, zowel voor het centrale als perifere zenuwstelsel. Een tekort kan leiden tot demyelinisatie en dus verstoring in de zenuwgeleiding. Meestal leidt demyelinisatie tot een subacute degeneratie van de achter- en zijstrengen in het ruggenmerg en vervolgens tot een zogenaamde gecombineerde strengziekte. Soms treedt deze ziekte op in combinatie met polyneuropathie. De subacute polyneuropathie is vaak sensomotorisch.


Vroege diagnostiek en behandeling van lachgas-geïnduceerde vitamine B12-deficiëntie

Bij patiënten met polyneuropathie is bepaling van alleen vitamine B12 onvoldoende, omdat dit onvoldoende zegt over de activiteit van vitamine B12 op celniveau. Geadviseerd wordt daarom om methylmalonzuur te bepalen, omdat dit een representatievere maat is voor onvoldoende vitamine B12-activiteit op celniveau. Bij sterke aanwijzingen voor een door vitamine B12 tekort veroorzaakte polyneuropathie hoeft niet gewacht te worden met suppletie totdat de uitslagen bekend zijn.

Als het ziektebeeld tijdig wordt herkend, het gebruik van lachgas wordt gestaakt en vitamine B12 wordt gesuppleerd, is de prognose wat betreft de polyneuropathie en de subacute degeneratie van de achter- en zijstrengen in het ruggenmerg gunstig.


Een bijdrage van Ramses Kemperman


Ramses Kemperman
Ramses Kemperman

Ramses Kemperman - Klinisch chemicus


Literatuur

  1. Conjaerts et al. Lachgasgeïnduceerde polyneuropathie. Ned Tijdschr Geneeskd. 2017;161:D2044
  2. Van Goor. Factsheet (AF1385) Lachgas. 5e herziene druk maart 2018. Trimbos-Instituut.
  3. Guttormsen et al. The interaction between nitrous oxide and cobalamin. Acta  Anaesthesiol Scand 1994: 38; 753-756
  4. Garakani et al. Neurologic, psychiatric, and other medical manifestations of nitrous oxide abuse: A systematic review of the case literature. Am J Addict 2016; 25: 358-369