Certe voor zorgverleners

Meningokokken type W in Nederland

Op 2 plaatsen in Nederland, ver van elkaar, overleden kort na elkaar 2 jonge mensen. Beiden waren besmet met een meningokok type W welke bij beiden razendsnel tot een diepe sepsis leidde, met fataal gevolg. Het AD kopte medio vorig jaar: 'Dodelijke bacterie rukt op in Nederland'. Ook andere kranten en nieuwszenders besteedden er aandacht aan. Wat is er aan de hand?

Opmerkelijke stijging W-meningokokken

Meningokokken (eigenlijk Neisseria meningitidis) zijn een bekende oorzaak van bacteriële meningitis. Andere klassieke verwekkers zijn de pneumokok (Streptococcus pneumoniae) en Haemophilus influenzae type b (Hib), hoewel deze laatste oorzaak sinds de invoering van vaccinatie tegen Hib in 1993 praktisch is verdwenen.

Van bacteriële meningitis hadden we tijdens de eeuwwisseling in Nederland nog ruim 800 gevallen per jaar. Maar sinds 2010 schommelt het aantal rond de 300 per jaar. Dit danken we aan de uitbreiding van het rijksvaccinatieprogramma met een vaccin tegen serogroep C-meningokokken in 2002 en tegen pneumokokken in 2004. Door vaccinaties is meningitis binnen 20 jaar veranderd van een kinderziekte naar een infectie waar nu nog vooral volwassenen door worden getroffen.

Maar sinds 2015 is er sprake van een opmerkelijke stijging van het aantal groep W-meningokokken (menW) (zie figuur).

Figuur: Aantal patiënten per kwartaal met type W meningokokkenziekte in Nederland


Surveillances van bacteriƫle verwekkers van meningitis

Vanaf 1960 worden bacteriële verwekkers van meningitis in Nederland bijgehouden door het Nederlands Referentielaboratorium voor Bacteriële Meningitis in het AMC, Amsterdam. Alle laboratoria sturen daar de stammen naar toe die ze uit patiëntenmateriaal hebben gekweekt. Tot halverwege de jaren 80 van de vorige eeuw hadden we meningokokken van types A, B en C. Daarna verdween type A uit Nederland en werd type B het dominante type, tot het jaar 2000 toen type C fors toenam. In dezelfde tijd doofde de menB “epidemie” uit, waarschijnlijk door toegenomen immuniteit in de bevolking tegen de circulerende B stam (de cc41/44-kloon).

Het lukte om een goed vaccin te maken tegen menC. Bij type B lukte dat lange tijd niet omdat het kapselantigeen te veel leek op een polysacharide in de hersenen. Inmiddels is er wel een vaccin tegen menB (Bexsero®), maar door internationale schaarste is het alleen beschikbaar op speciale indicatie.


Vaccinatiecampagnes

Sinds 2010 is er ook een combinatievaccin tegen meningokokken van types A, C, W en Y. Dit vaccin werd soms al geadviseerd aan reizigers naar bepaalde landen in Afrika waar veel menA-ziekte voorkomt (de “meningitisbelt”). En met de opkomst van type W is besloten om vanaf 1 mei de menC vaccinatie in het rijksvaccinatieprogramma te vervangen door het menACWY-vaccin. Daarnaast worden om de uitbraak met type W in te dammen vanaf oktober vaccinatiecampagnes georganiseerd voor 14-jarigen.

Tot 2015 hadden we in Nederland zelden meer dan 10 gevallen van type W ziekte. Een vergelijkbaar  aantal meningokokken is van type Y. Waar komt die stijging van menW toch vandaan? Er blijkt net als 30 jaar geleden met type B sprake van een hypervirulente kloon, een soort menW welke zich makkelijk verspreid en mensen ziek maakt: sequence type cc11 of ook wel de hadj kloon genoemd omdat hij wereldwijd werd aangetroffen bij pelgrims uit Mekka. Vooral in Engeland zag men vanaf 2010 een flinke toename van type W. Engeland was dan ook een van de eerste landen in Europa waar het ACWY-vaccin in 2016 in het landelijk vaccinatieprogramma werd geïntroduceerd.

Er is nog meer veranderd met de komst van type W. Zo leidt dit type, meer dan menB en menC, ook tot infecties bij ouderen. En de ziekte die menW veroorzaakt lijkt ernstiger dan bij de andere types.


Ziektebeeld

De twee uiterste vormen waarmee meningokokkenziekte zich manifesteert zijn een snelle sepsis en een wat langzamer opkomende meningitis. Beide zijn gevaarlijk en ook na herstel blijft er vaak restschade bestaan, maar als de sepsis op de voorgrond staat is de ziekte het ernstigst. MenW blijkt vaker de sepsis variant te veroorzaken en is daarom gevaarlijker dan de andere types meningokokken.


Snelle laboratoriumdiagnostiek kan helpen

Meningokokkenziekte behoort tot de meest gevaarlijke infecties waar de huisarts mee wordt geconfronteerd. Gelukkig komen ze dankzij goede vaccins nog maar weinig voor. Tijdige herkenning en snel starten met antibiotica verbetert de kans op genezing. Snelle laboratoriumdiagnostiek kan ook helpen. En voor de surveillance van meningokokken (sub)typen is onze kweek essentieel!

Zie ook onze input over meningitis in de diagnostiekwijzer Microbiologie of Meningitis profylaxe in het Certe Antibioticumboek.

Meningokokken in een granulocyt (tekening)
Meningokokken in een granulocyt (tekening)

Een bijdrage van:

Alewijn Ott -  arts-microbioloog

 


Bronnen: